Covit ( corona virüs), Aşılar & Tinnitus İlişkisi

COVID-19, Koronavirüs Aşıları ve Kulak Çınlaması (Tinnitus)

Güncel Bilimsel Veriler Işığında Değerlendirme

COVID-19 pandemisi, modern tıp tarihinin yalnızca en büyük solunum yolu salgınlarından biri olarak değil, aynı zamanda insan vücudunu çok sayıda organ sistemi üzerinden etkileyebilen karmaşık bir hastalık olarak da hafızalara kazındı. Salgının ilk dönemlerinde ilgi doğal olarak akciğer tutulumu, solunum yetmezliği ve yaşamı tehdit eden komplikasyonlar üzerine yoğunlaşmıştı. Ancak zaman içinde elde edilen bilimsel veriler, SARS-CoV-2 enfeksiyonunun yalnızca akciğerleri değil; kalp-damar sistemi, sinir sistemi, böbrekler, koku ve tat duyusu ile birlikte işitme ve denge sistemini de etkileyebileceğini ortaya koydu.

Bu süreçte kulak çınlaması (tinnitus), ani işitme kaybı, baş dönmesi ve denge bozuklukları gibi odyo-vestibüler yakınmaların hem COVID-19 enfeksiyonu sonrasında hem de daha nadir olarak aşı uygulamalarını takiben bildirildiği görüldü. Özellikle pandemi döneminde internet ortamında ve sosyal medya platformlarında paylaşılan çok sayıdaki kişisel deneyim, bu konunun kısa sürede geniş kitlelerin dikkatini çekmesine neden oldu. Kimileri enfeksiyon sonrasında başlayan kulak çınlamasını anlatırken, kimileri de aşılamadan sonra benzer yakınmalar yaşadığını ifade etti. Böylece toplumda en sık sorulan sorulardan biri ortaya çıktı:

COVID-19 veya koronavirüs aşıları kulak çınlamasına neden olabilir mi?

Bu sorunun yanıtı sanıldığı kadar basit değildir.

Bilimsel araştırmalarda iki kavramın birbirinden dikkatle ayrılması gerekir: ilişki (association) ve nedensellik (causation). Bir sağlık sorununun belirli bir olaydan sonra ortaya çıkması, her zaman o olayın doğrudan nedeni olduğu anlamına gelmez. Özellikle milyonlarca insanın enfeksiyon geçirdiği ve milyarlarca doz aşının uygulandığı bir dönemde, bazı hastalıkların zamanlama açısından aynı döneme denk gelmesi beklenen bir durumdur. Bu nedenle bilim, tek tek hasta öykülerinden çok; geniş hasta gruplarında yapılan epidemiyolojik çalışmalar, sistematik derlemeler ve meta-analizler üzerinden sonuca ulaşmaya çalışır.

Pandeminin ilk yıllarında yayımlanan çalışmaların önemli bir kısmı olgu sunumları ve küçük hasta serilerinden oluşuyordu. Aradan geçen yıllar içinde ise daha büyük gözlemsel çalışmalar, ulusal kayıt sistemleri, sistematik derlemeler ve meta-analizler yayımlandı. Böylece hem COVID-19 enfeksiyonunun hem de aşıların işitme sistemi üzerindeki olası etkileri daha sağlıklı değerlendirilmeye başlandı. Bugün elimizde bulunan bilimsel bilgi, 2020 yılındaki bilgilerden belirgin ölçüde daha kapsamlıdır.

Modern nörobilim açısından bakıldığında tinnitus yalnızca kulakta oluşan bir ses değildir. İç kulakta başlayan herhangi bir hasar veya işitsel girdi azalması; beyin sapındaki dorsal koklear çekirdek, işitsel korteks, dikkat ağları, limbik sistem ve nöroplastisite mekanizmalarını da etkileyebilen dinamik bir süreç başlatabilir. Bu nedenle COVID-19'un veya başka herhangi bir hastalığın kulak çınlamasına yol açıp açamayacağını değerlendirebilmek için yalnızca kulağa değil, tüm işitsel sistemin biyolojisine birlikte bakmak gerekir.

SARS-CoV-2 enfeksiyonunun işitme sistemi üzerindeki olası etkilerini açıklamak amacıyla çeşitli mekanizmalar ileri sürülmüştür. Bunlar arasında iç kulağın mikrovasküler dolaşımının bozulması, inflamatuvar yanıtın oluşturduğu doku hasarı, sitokin aracılı nöroinflamasyon, bağışıklık sistemine bağlı süreçler ve işitsel sinir sisteminde gelişebilecek nöroplastik değişiklikler yer almaktadır. Ancak bu mekanizmaların tümü için kesin kanıt düzeyi aynı değildir. Bazıları deneysel çalışmalarla desteklenirken, bazıları hâlâ araştırma aşamasındadır.

Koronavirüs aşıları açısından da benzer bir bilimsel yaklaşım gereklidir. Aşı sonrasında bildirilen tinnitus vakaları ulusal ve uluslararası farmakovijilans sistemlerinde kayıt altına alınmıştır. Ancak bu bildirimler, tek başına aşının kulak çınlamasına neden olduğunu göstermez. Bu sistemlerin temel amacı olası güvenlik sinyallerini belirlemek ve daha sonra bunları kontrollü bilimsel araştırmalarla incelemektir. Bu nedenle bildirilen her olgu, nedensellik açısından ayrıca değerlendirilmelidir.

Bugünkü bilimsel veriler, COVID-19 enfeksiyonu ile kulak çınlaması arasında olası bir ilişkiyi destekleyen çalışmalar bulunduğunu göstermektedir. Buna karşılık koronavirüs aşıları sonrasında bildirilen tinnitus vakaları için doğrudan nedenselliği kesin olarak ortaya koyan güçlü bilimsel kanıt henüz bulunmamaktadır. Her iki konuda da araştırmalar devam etmekte; yeni epidemiyolojik çalışmalar, sistematik derlemeler ve temel bilim araştırmaları yayımlanmaktadır.

Bu yazının amacı COVID-19 enfeksiyonu, koronavirüs aşıları ve kulak çınlaması arasındaki olası ilişkiyi tartışmak değil; güncel anatomi, nörofizyoloji, epidemiyolojik çalışmalar, sistematik derlemeler, meta-analizler ve uluslararası bilimsel literatür ışığında tarafsız biçimde değerlendirmektir. Çünkü sağlık alanında doğru karar verebilmenin temel şartı, kişisel deneyimlerden çok güvenilir bilimsel kanıtları esas almaktır.

COVID-19 Kulak Çınlamasına (Tinnitus) Nasıl Yol Açabilir?

Pandeminin ilk yıllarında en sık sorulan sorulardan biri, SARS-CoV-2 virüsünün kulak çınlamasına doğrudan neden olup olmadığıydı. Bugün ise soru biraz değişti. Artık bilim insanları "Oluyor mu?" sorusundan çok, "Hangi biyolojik mekanizmalar üzerinden gelişebilir?" sorusuna yanıt aramaktadır.

Günümüzde elde edilen veriler, COVID-19 ile kulak çınlaması arasında olası bir ilişkiyi destekleyen çalışmalar bulunduğunu göstermektedir. Ancak bu ilişkinin her hastada aynı mekanizma ile ortaya çıktığını söylemek mümkün değildir. Muhtemelen tek bir neden değil, birbirini etkileyen çok sayıda biyolojik süreç rol oynamaktadır.

1. İç Kulakta Mikrovasküler Dolaşımın Bozulması

Koklea, vücudumuzdaki kan dolaşımına en duyarlı organlardan biridir. İşitme hücreleri sürekli oksijen ve enerjiye ihtiyaç duyar; bu nedenle kısa süreli dolaşım bozuklukları bile işitme fonksiyonunu etkileyebilir.

COVID-19 enfeksiyonu sırasında damar iç yüzeyini döşeyen endotelyal hücrelerde gelişebilen hasar, pıhtılaşma eğiliminde artış ve mikrovasküler dolaşım bozuklukları tanımlanmıştır. Bu değişikliklerin bazı hastalarda kokleanın kanlanmasını etkileyebileceği ve işitsel belirtilere katkıda bulunabileceği düşünülmektedir. Ancak bu mekanizma bütün tinnitus olgularını açıklamaz ve kişiden kişiye farklılık gösterebilir.

2. Nöroinflamasyon ve Bağışıklık Yanıtı

COVID-19 yalnızca viral bir enfeksiyon değildir; aynı zamanda bağışıklık sistemini etkileyen güçlü bir inflamatuvar yanıta da yol açabilir. Salınan sitokinler ve diğer inflamatuvar mediyatörler yalnızca akciğerleri değil, sinir sistemini de etkileyebilir.

Deneysel ve klinik çalışmalar, bazı hastalarda gelişen nöroinflamasyonun işitsel sinir yollarını ve merkezi işitsel ağları etkileyebileceğini düşündürmektedir. Bununla birlikte bu ilişkinin hangi hastalarda ortaya çıktığı ve kalıcı tinnitus gelişimindeki rolü hâlâ araştırılmaktadır.

3. Merkezi İşitsel Sistem ve Nöroplastisite

Bugün tinnitus araştırmalarında en fazla kabul gören görüşlerden biri, kulakta başlayan herhangi bir işitsel değişikliğin zamanla beyin tarafından yeniden düzenlenmesidir.

İç kulaktan gelen normal işitsel sinyal azaldığında veya değiştiğinde, beyin bu eksik bilgiyi telafi etmeye çalışır. Bu süreçte özellikle dorsal koklear çekirdek, işitsel korteks ve dikkat–duygu ağlarında gelişen nöroplastik değişiklikler, kulak çınlamasının kronikleşmesine katkıda bulunabilir.

Dolayısıyla COVID-19 bazı bireylerde başlangıçtaki tetikleyici faktör olsa bile, çınlamanın devam etmesinde merkezi sinir sistemindeki bu yeniden yapılanma önemli rol oynayabilir. Bu nedenle uzun süren tinnitus yalnızca kulaktaki bir problem olarak değerlendirilmemelidir.

4. Long COVID ve İşitsel Yakınmalar

Pandeminin ilerleyen dönemlerinde dikkat çeken kavramlardan biri de Long COVID olmuştur. Enfeksiyondan haftalar veya aylar sonra devam eden yorgunluk, dikkat bozukluğu, uyku sorunları, baş dönmesi ve kulak çınlaması gibi belirtiler bazı hastalarda birlikte görülebilmektedir.

Peki COVID-19 Geçiren Her Hastada Tinnitus Gelişir mi?

Hayır. Bugünkü bilimsel bilgiler, COVID-19 enfeksiyonu geçiren hastaların büyük çoğunluğunda kalıcı kulak çınlaması gelişmediğini göstermektedir. Buna karşılık bazı bireylerde yeni başlayan tinnitus veya mevcut tinnitusun şiddetlenmesi bildirilmektedir. Kimlerin risk altında olduğu ise henüz tam olarak açıklığa kavuşmamıştır. Genetik yatkınlık, eşlik eden işitme kaybı, damar hastalıkları, metabolik bozukluklar, psikolojik stres ve önceden var olan tinnitus gibi birçok faktörün birlikte rol oynadığı düşünülmektedir.

Güncel Bilimsel Değerlendirme

Bugünkü kanıtlar, COVID-19 enfeksiyonu ile kulak çınlaması arasında olası bir ilişki bulunduğunu desteklemektedir. Bununla birlikte mevcut veriler, tek bir biyolojik mekanizmanın bütün olguları açıkladığını göstermemektedir. Mikrovasküler hasar, nöroinflamasyon, bağışıklık yanıtı ve merkezi işitsel sistemde gelişen nöroplastik değişikliklerin farklı hastalarda farklı oranlarda rol oynayabileceği düşünülmektedir. Araştırmalar hızla devam etmekte olup, bu alandaki bilgiler her yıl yeni çalışmalarla güncellenmektedir.

Koronavirüs Aşıları ve Kulak Çınlaması (Tinnitus)

Pandemi sürecinde en fazla tartışılan konulardan biri, COVID-19 aşılarından sonra bildirilen kulak çınlaması olguları olmuştur. Dünyanın birçok ülkesinde milyonlarca insanın kısa süre içerisinde aşılanması, doğal olarak aşı sonrası ortaya çıkan sağlık olaylarının da çok daha yakından izlenmesini sağlamıştır. Bu süreçte bazı bireyler aşılamadan sonra kulak çınlaması başladığını veya daha önceden var olan çınlamalarının belirgin şekilde arttığını bildirmiştir.

Bu gözlemler önemliydi; çünkü modern tıpta herhangi bir ilacın veya aşının güvenliği yalnızca klinik çalışmalar sırasında değil, kullanım sonrasında da sürekli olarak izlenmektedir. Ancak burada gözden kaçırılmaması gereken temel bir bilimsel ilke vardır:

Bir sağlık sorununun aşıdan sonra ortaya çıkması, tek başına o sorunun aşı tarafından oluşturulduğunu göstermez.

Bu nedenle bilim insanları, bireysel hasta öykülerinden çok milyonlarca kişiyi kapsayan epidemiyolojik araştırmalara, farmakovijilans sistemlerine ve kontrollü gözlemsel çalışmalara başvurmaktadır.

Aşı Sonrası Bildirim Sistemleri Ne Anlama Gelir?

ABD'de VAERS (Vaccine Adverse Event Reporting System), Avrupa'da EudraVigilance ve benzeri farmakovijilans sistemleri, aşılardan sonra ortaya çıkan olası sağlık olaylarını erken dönemde saptamak amacıyla kurulmuştur.

Bu sistemlere hekimler, sağlık çalışanları ve bazı ülkelerde hastaların kendileri de bildirim yapabilmektedir. Amaç, olası güvenlik sinyallerini erken fark etmek ve bunların daha sonra ayrıntılı bilimsel araştırmalarla değerlendirilmesini sağlamaktır.

Bu nedenle VAERS veya benzeri veri tabanlarında bir olayın kayıtlı olması, o olayın kesin olarak aşı tarafından oluşturulduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde herhangi bir bildirimin bulunmaması da, bir ilişkinin kesinlikle olmadığı anlamına gelmez. Bu kayıtlar, neden-sonuç ilişkisini kanıtlamak için değil; araştırılması gereken olası sinyalleri belirlemek için oluşturulmuştur.

Güncel Bilimsel Çalışmalar Ne Söylüyor?

Pandeminin ilk dönemlerinde yayımlanan çalışmaların büyük bölümü olgu sunumları ve küçük hasta serilerinden oluşuyordu. Bu çalışmalar, aşı sonrasında tinnitus gelişebileceğini bildirse de, tek başlarına nedensellik kurmaya yeterli değildi.

Sonraki yıllarda milyonlarca kişiyi kapsayan daha büyük çalışmalar yayımlandı. Bu araştırmaların önemli bir bölümü, COVID-19 aşılarından sonra bildirilen tinnitus olgularını influenza (grip) aşıları ve genel toplum verileriyle karşılaştırdı.

Özellikle 2024 yılında yayımlanan geniş ölçekli Vaccine Safety Datalink (VSD) analizinde, VAERS verileriyle birlikte değerlendirilen milyonlarca doz aşı incelendi. Araştırmacılar, VAERS'te tinnitus bildirimleri bulunduğunu doğrulamakla birlikte, büyük sağlık kayıtlarında COVID-19 aşılarından sonra tinnitus açısından belirgin bir güvenlik sinyali saptamadılar. Genel olarak yeni tinnitus görülme sıklığı, influenza aşısı sonrası gözlenen oranlara benzer bulundu. Bununla birlikte araştırmacılar, nadir olayların tamamen dışlanamayacağını ve araştırmaların sürmesi gerektiğini özellikle vurguladılar.

Diğer taraftan bazı gözlemsel çalışmalar ve hasta anketleri, özellikle daha önceden tinnitusu bulunan bireylerde yakınmaların arttığını veya yeni tinnitus geliştiğini bildirmiştir. Ancak bu çalışmaların önemli bir kısmı gönüllü bildirimlere dayanmakta, kontrol grupları sınırlı olmakta ve seçilim yanlılığı gibi metodolojik kısıtlılıklar taşımaktadır. Bu nedenle sonuçların dikkatle yorumlanması gerekir.

Aşı ile COVID-19 Enfeksiyonunun Riski Aynı mıdır?

Bilimsel açıdan en önemli noktalardan biri de budur.

COVID-19 enfeksiyonu; yüksek ateş, sistemik inflamasyon, damar iç yüzeyinde hasar, pıhtılaşma eğiliminde artış ve nöroinflamasyon gibi birçok biyolojik değişikliğe yol açabilmektedir. Bu mekanizmaların bazı hastalarda işitme sistemi üzerinde etkili olabileceğine ilişkin giderek artan bilimsel veriler bulunmaktadır.

Buna karşılık aşılar, enfeksiyonun kendisinden çok daha sınırlı ve kontrollü bir bağışıklık yanıtı oluşturmayı amaçlar. Bu nedenle enfeksiyon sırasında gelişebilecek biyolojik süreçler ile aşı sonrası oluşan bağışıklık yanıtı birbirinden farklıdır ve aynı şekilde değerlendirilmemelidir.

Bugüne kadar yayımlanan epidemiyolojik çalışmaların genel eğilimi, COVID-19 enfeksiyonunun odyo-vestibüler yakınmalar açısından daha güçlü bir biyolojik yük oluşturduğunu düşündürmektedir. Bununla birlikte her iki konuda da araştırmalar devam etmektedir ve yeni veriler geldikçe bilimsel değerlendirmeler güncellenmektedir.

Bugünkü Bilimsel Sonuç

Mevcut bilimsel veriler, COVID-19 aşılarından sonra tinnitus bildirimi yapılabildiğini göstermektedir. Ancak bu bildirimler, tek başına doğrudan nedenselliği kanıtlamaz. Geniş ölçekli epidemiyolojik çalışmalar ve aşı güvenliği araştırmalarının büyük bölümü, toplum genelinde belirgin bir tinnitus risk artışını desteklememektedir. Bununla birlikte nadir bireysel olguların tamamen dışlanamayacağı ve özellikle önceden işitsel hastalığı veya metabolik risk faktörleri bulunan bireylerde daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğu kabul edilmektedir.

Bilimsel yaklaşım açısından en doğru sonuç şudur: Bugün için ne "aşı kesinlikle tinnitus yapar" demek mümkündür, ne de "bunun hiçbir şekilde olamayacağı" söylenebilir. Kanıta dayalı tıp, her iki uç görüş yerine mevcut verilerin bütününü değerlendirir ve yeni çalışmalar yayımlandıkça sonuçlarını günceller.

Sonuç

COVID-19 pandemisi, tıp dünyasına yalnızca yeni bir enfeksiyon hastalığını değil; aynı zamanda işitme sistemi ve sinir sistemi arasındaki karmaşık ilişkileri yeniden değerlendirme fırsatını da sunmuştur. Pandeminin ilk yıllarında yalnızca olgu bildirimleriyle başlayan tartışmalar, zaman içinde geniş epidemiyolojik çalışmalar, sistematik derlemeler ve temel bilim araştırmalarıyla daha sağlam bir bilimsel zemine oturmaya başlamıştır.

Bugün ulaşılan bilgiler, COVID-19 enfeksiyonu ile kulak çınlaması arasında biyolojik olarak olası bir ilişki bulunduğunu düşündüren çalışmalar olduğunu göstermektedir. İç kulakta gelişebilecek mikrovasküler değişiklikler, inflamasyon, bağışıklık sistemi yanıtı, nöroinflamasyon ve merkezi işitsel sistemde gelişen nöroplastik süreçler, bu ilişkinin açıklanmasına yönelik en güçlü bilimsel hipotezler arasında yer almaktadır. Bununla birlikte bu mekanizmaların her hastada aynı şekilde çalıştığını söylemek mümkün değildir ve araştırmalar devam etmektedir.Koronavirüs aşıları açısından değerlendirildiğinde ise, ulusal ve uluslararası farmakovijilans sistemlerinde tinnitus bildirimleri yer almakla birlikte, mevcut bilimsel veriler bu bildirimlerin tek başına doğrudan nedensellik oluşturduğunu göstermemektedir. Bugüne kadar yayımlanan geniş ölçekli epidemiyolojik çalışmaların büyük bölümü, toplum genelinde belirgin bir tinnitus risk artışını desteklememektedir. Bununla birlikte nadir bireysel olguların daha ayrıntılı araştırılması gerektiği konusunda bilim dünyasında görüş birliği bulunmaktadır

Bu nedenle bugün için en doğru yaklaşım; ne COVID-19 enfeksiyonunun her tinnitus olgusunun nedeni olduğunu kabul etmek, ne de hastaların bildirdiği deneyimleri tamamen göz ardı etmektir. Aynı şekilde aşılar konusunda da bilimsel değerlendirme, bireysel öykülerden çok kontrollü klinik araştırmaların ve epidemiyolojik çalışmaların bütününe dayanmalıdır.

Kulak çınlaması tek bir hastalık değildir. İşitme sistemi, beyin sapı, işitsel korteks, dikkat ağları, limbik sistem ve bireyin psikolojik durumu arasındaki karmaşık etkileşimlerin sonucunda ortaya çıkabilen çok boyutlu bir klinik belirtidir. Bu nedenle COVID-19 sonrasında gelişen tinnitus da her hastada aynı mekanizma ile açıklanamaz. Tanı ve tedavi süreci, hastanın öyküsü, odyolojik değerlendirmesi, eşlik eden hastalıkları ve güncel bilimsel bilgiler birlikte değerlendirilerek planlanmalıdır.

"Bu yazı, güncel bilimsel literatür, sistematik derlemeler, meta-analizler ve uluslararası klinik kılavuzlar temel alınarak hazırlanmıştır. Bilimsel bilgiler zaman içinde yeni araştırmalarla değişebileceğinden, içerik düzenli olarak gözden geçirilmekte ve güncellenmektedir."

Hekim Notu

COVID-19 pandemisi boyunca kulak çınlaması ile ilgili bilgilerimiz önemli ölçüde gelişmiştir. Bununla birlikte bu alan hâlâ aktif olarak araştırılmaktadır. Bilimsel veriler sürekli güncellenmekte, yeni çalışmalar yayımlandıkça mevcut bilgiler yeniden değerlendirilmektedir. Bu nedenle herhangi bir klinik durum, tek bir çalışma veya bireysel deneyim üzerinden değil; hastanın öyküsü, klinik değerlendirmesi ve güncel bilimsel kanıtların bütünü birlikte ele alınarak değerlendirilmelidir.

Hukuki Uyarı

Bu sayfada yer alan bilgiler yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İçerik, tanı koyma veya tedavi önerisi niteliği taşımamaktadır. Sağlıkla ilgili kararlar mutlaka hekim değerlendirmesi ve kişiye özel tıbbi inceleme doğrultusunda verilmelidir.

Kaynaklar

1. Tunkel DE, Bauer CA, Sun GH, Rosenfeld RM, Chandrasekhar SS, Cunningham ER Jr, et al. Clinical Practice Guideline: Tinnitus. Otolaryngol Head Neck Surg. 2014;151(2 Suppl):S1-S40.
2. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Tinnitus: Assessment and Management (NG155). London: NICE; 2020.
3. Baguley D, McFerran D, Hall D. Tinnitus. Lancet. 2013;382(9904):1600-1607.
4. Langguth B, Kreuzer PM, Kleinjung T, De Ridder D. Tinnitus: causes and clinical management. Lancet Neurol. 2013;12(9):920-930.
5. Han BI, Lee HW, Kim TY, Lim JS, Shin KS. Tinnitus: Characteristics, Causes, Mechanisms and Treatments. J Clin Neurol. 2009;5(1):11-19.
6. Shore SE, Roberts LE, Langguth B. Maladaptive plasticity in tinnitus: Triggers, mechanisms and treatment. Nat Rev Neurol. 2016;12(3):150-160.
7. Ahmed SH, Waseem S, Shaikh TG, et al. SARS-CoV-2 vaccine-associated tinnitus: A review. Ann Med Surg (Lond). 2022;75:103293.
8. Yih WK, Sy LS, Qian L, et al. Tinnitus after COVID-19 vaccination: Findings from the Vaccine Adverse Event Reporting System and the Vaccine Safety Datalink. Am J Otolaryngol. 2024;45(6):104448. PMID: 39096568.
9. Tai Y, Jain N, Kim G, Husain FT. Tinnitus and COVID-19: Effect of infection, vaccination, and the pandemic. Front Public Health. 2024.
10. World Health Organization. WHO Traditional Medicine Strategy 2025–2034.