Çinli yetkililer yeni korona virüsü tipi  belirlediler ve bu ülkemiz  dahil olmak üzere tüm dünyada ülkelerde pandemi salgını enfeksiyonlarına neden oldu . Virüsün dünya çapındaki bu salgını, Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) COVID-19'u bir pandemik salgın olarak belirledi.

Şu anda, bu pandemi ile ilişkili hastalık bulaşıcılığını, enfektivitesini ve şiddetini açısından

Kişiden kişiye yayılma büyük olasılıkla enfekte bir kişiyle yakın (2 metre içinde) temas sırasında ortaya çıkar.

Kişiden kişiye yayılma, enfekte bir kişinin öksürdüğü veya hapşırdığı zaman, grip ve diğer solunum yolu hastalıklarının yayılma şekline benzer şekilde, üretilen solunum salgılarının damlacıkları yoluyla meydana gelmektedir. Bu damlacıkların yakındaki insanların ağızlarına ve burunlarından girer genellikle nazofareks denilen burunun en son arka noktasında yerleşmektedir. Ayrıca virüsler boğaz bölgesi ve akciğerlere solunabilir.

COVID-19 ,  SARS-CoV-2 (hastalığa neden olan virüs) ile kontamine olmuş yüzeylere veya nesnelere kişi temasla daha sonra ellerini  ağızlarına, burnuna veya muhtemelen gözlerine dokunarak da bulaşabilir.

Gelen bazı etkilenen coğrafi alanlara , COVID-19 görünür toplumda kolayca ve devam ederek yayılıyor olması , topluluk (veya yerel) bulaşma olarak adlandırılır ve belirli bölgelerdeki insanlara virüs bulaştığı ve bulaşmanın tek bir enfekte kişiye izlenemeyeceği anlamına gelir. Enfekte insanlar nasıl ve nerede enfekte olduklarından emin olmayabilirler. Ülkelere ilk bulaşlar ve yayılma uluslar arası gezginler taşıyıcılarla olmaktadır. Ülkemizde genellikle umreye giden hacıların orada diğer Müslüman popülasyonlarıyla yan yana bulunmaları bunun yanı sıra ülkeyi ziyaret veya iş maksatlı gelen diğer ülke vatandaşları, Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşları, Transit geçişli hava alanı geçici süre transit yolcu konaklamaları, uzak doğudan gelen turistler ülkemizde Covid 19 salgınının başlatıcıları olmuştur.

SARS-CoV-2'ye maruz kalmak için risk faktörleri şunları içerir:

Enfekte kişilerle veya virüsün diğer kaynaklarıyla yakın (2 metre içinde) temas içeren maskesiz kişiler, Herhangi bir iş kolunda çalışanlar; bunlar fabrikalar, devlet daireleri, halkla temas halinde olan satış, tanıtım elamanları, hekimler, sağlık çalışanları  iş görevleri bulaşta rol oynayabilirler.

Toplumda veya işyerinde yüksek nüfus yoğunluğu ve sürekli kişiden kişiye temas eden alanlar gibi sosyal koşullar.

Çalışanların iş alanındaki kişi temas yoğunluklarına göre  COVID-19 a maruz kalma risklerini düşük (dikkat), orta, yüksek ve çok yüksek risk kategorilerine göre sınıflandırma  için rehberlik işlemleri geliştirmek önemlidir.

Salgın sırasında kişinin virüsü aldıktan sonra Hastalığın başlangıcı yüksek ateş, Ardından kuru öksürük şikayetleri yaklaşık bir haftalık sürecin sonunda akciğer bulgularıyla beraber nefes darlığı sorunları ortaya çıkarabilmektedir. Farklı ülkelerde Covid 19 un değişik mutasyonel farklılıklarının olabileceği bildirilmektedir. Bazı ülkelerde koku ve tat bozuklukları da kişilerde görülebilmektedir. Çok nadir beyin yerleşimli olabilmektedir. Kanda pıhtılaşma faktörlerini etkileyerek kalp, damar sorunlarına yol açabilmektedir. Akciğer oksijen düşüşleri ile diğer organlarda organ iflasına ve ölümlere neden olabilmektedir. Virus toplumda bazen grip virüsleri ile karşılaştırılmaktadır. Ancak covid 19 un çok ağır seyreden tabloya sahip olması endişe vericidir. Tüm bunların dışında hastalığı çok hafif veya hiç belirti hissetmeden geçirenlerin sayısı da oldukça fazladır. Bu muammalar dahilinde covit-19  ile ilgili hala bilinmeyenlerin çokça olması endişeleri artırmaktadır. Bazı kişiler hiç belirti vermeden bulaş olarak toplumda serbest dolaşmakta ve salgının genişlemesine katkı sağlamaktadır. Bu kişiler genellikle genç popülasyon olup, süper taşıyıcı statüsünde yer almaktadırlar. Bu nedenle toplumda bulaş önlenmesi için maske takmak ve sosyal mesafeyi korumak 1. Kuraldır.

Salgının boyutu nedeniyle Dünya Sağlık Örgütü (WHO) "uluslararası kamu sağlığı acil durumu" ilan edilmiştir.

İsviçre'nin Cenevre kentinde yapılan basın toplantısında WHO Başkanı Tedros Adhanom Ghebreyesus, küresel ölçekte acil durum ilan edilmesinin nedeninin "Çin'de değil, diğer ülkelerde yaşananlar" olduğunu söylemiştir ve asıl endişenin virüsün sağlık sistemleri zayıf ülkelere daha fazla  yayılması olduğunu belirtmiştir.

Dünya Sağlık Örgütü'nün 100 bin hastaya dayandırdığı araştırma verilere göre virüsün bulaştığı kişiler:

  • %81'i hafif atlatmakta
  • %14'ü ciddi geçirmekte
  • %5'i ağır hastalanmakta

Covid-19'dan ölenlerin oranı ise %1 ila %2 arasında. Hastalığın 9 yaşın altındaki çocuklarda pek görülmediği 80 yaş üzerinde ve solunum yolları hastalıkları olanlarda ise ölümcüllük oranının çok yükseldiği bildirilmekte. Son durumlarda 65 yaş üstü yüksek risk taşımaktadır.

Her yıl yaklaşık bir milyar kişi sıradan soğuk algınlığı yaşıyor ve bu hastalıktan ölenlerin sayısı 290.000 bin ila 650.000 arasında değişiyor. Grip vakalarının ciddiyeti her yıl değişiyor. SARS salgınında ölüm oranı Koronavirüs'e göre çok daha yüksekti ve hastalığa yakalananların yüzde 9'u hayatlarını kaybetmişti.

Ancak Koronavirüs'ün bulaşmasıyla başlayan hastalık sürecinin görece uzun olduğu ve ölü sayısının ilerleyen günlerde artabileceği düşünüldüğünde covit 19 u daha kötü tablolar yaratabileceği düşünülmektedir. Henüz salgının boyutları ve gidişat tam olarak bilinmediği için bu yeni virüsün yol açabileceği ölümlere dair bir tahmin yürütmek zorlaşmaktadır.

Her geçen gün dünyanın farklı ülkelerinden binlerce yeni vaka bildiriliyor. Ama uzmanlar, asıl rakamların bildirilenden 10 kat fazla olabileceği uyarısını yapıyor. Çin'den gelen son açıklamalar, bu ülkede yeni vakaların sayısının düşürüldüğüne ve yeni vakaların artık diğer ülkelerde daha hızlı ortaya çıktığına işaret ediyor.

Genel Korunma

  • Ellerinizi yıkayın - sabun veya el temizlik jelleri virüsü öldürebilir ( en az detaylıca yarım dakika)
  • Öksürürken veya hapşırırken ağzınızı ve burnunuzu mendille kapatın ve sonrasında virüsün yayılmasına engel olmak için ellerinizi yıkayın. Maske kullanmak çok önemli.
  • Gözlerinize, burnunuza ve ağzınıza dokunmaktan kaçının - elleriniz virüsün değdiği bir yere dokunursa virüs vücudunuza bulaşabilir
  • Öksüren, hapşıran veya ateşi yüksek kişilerden uzak durun - 2 metre uzak durmak havaya bulaşabilecek virüsten korunmanızı sağlar
  • Kişisel hijyeninize dikkat etmelisiniz.

Korunmak İçin;  Maske Takın ve El Sıkmayın

Genel korunma önlemlerinin mevsimsel gripteki korunma önlemleri ile benzer olduğunu ve özellikle risk grubu olarak görülen yaşlıların ve kronik hastalığı olanların kalabalık ve kapalı ortamlara girmekten kaçınmaları gerekir. Kişi çalışıyorsa, kalabalık ortamlara girmesi zorunluysa maske takmalıdır. El temizliği de büyük önem taşıyor. Elleri gün içinde sık yıkaması, ağza ve buruna değdirilmemesi gerekiyor. Dengeli beslenmek ve hazır gıdalardan uzak durmak da önem taşır.

Hangi hayvandan kaynaklanıyor?

Koronavirüsler, önce hayvandan insana bulaşıyor. Ancak virüsleri kitlesel bir salgın tehdidi haline getiren, mutasyona uğrayıp insandan insana bulaşarak mutasyona uğramalar devam etmektedir.

2019-nCoV virüsünün ilk olarak Vuhan'daki Whuan balık pazarında ortaya çıkmış olabileceği üzerinde duruluyor. Bazı deniz canlıları Koronavirüs taşıyor olabilseler de, pazarda tavuk, yarasa, tavşan, yılan gibi başka hayvanlar da bulunuyor ve bunlardan birinin virüsün kaynağı olması çok daha mümkün görünüyor. Bunun yanı sıra pek çok olası senaryolar da toplumda konuşulmakta ve bir laboratuvar şartlarında genetiği ile oynanmış üretim virüsü olabileceğine dair söylentilerde yayılmaktadır. Pek çok ülkenin virüs genetik çalışmaları yaptığı da bilinen bir gerçek olarak, soruların cevabı havada kalmakta tam bir netlik sağlanamamaktadır. Son çalışmalarda bilim insanları kaynak olarak  yarasa ve Armadillo hayvanları üzerine yoğunlaşmaktadır.

Virüsün net kaynaklandığı belirlendiğinde, sorunla baş etmek çok daha kolay olacak. 2003 yılında 800'e yakın kişinin hayatını kaybetmesine neden olan SARS virüsünün yarasalardan yayıldığı düşünülüyordu.

İnsandan insana nasıl bulaşır?

Başta virüsün sadece hayvandan insana bulaşabildiği açıklanmıştı. Ancak daha sonra virüsün, insandan insana da bulaştığı anlaşıldı.

SARS, insandan insana çok kolay bulaşabiliyordu. Virüse yakalanmış bir kişinin kalabalık bir ortamda öksürmesi dahi SARS'ın yayılması için yeterli olabiliyordu.

MERS ise insandan insana daha zor bulaşan bir koronavirüstü.

Yeni virüs ise solunum yollarını etkiliyor. O nedenle öksürük ve temas yoluyla bulaşmaktadır.

virüse yakalananların belirti göstermeye başlamadan hastalığı bulaştırabildiğini açıklamıştı.

Her virüs alan hasta olmayabilir:

Her virüsü  alanın hasta olacak diye bir durumu yoktur. Virüs vücuda girdiğinde  bağışıklık sistemine etkiler ve sistemi çökertmeye çalışır. Kişinin bağışıklık sisteminiz güçlüyse virüs elimine edilebilir. Kişi olan biteni hissetmeden virüsü taşıyabilir. Bu durumu Bazen de hastalık yapmadan çok uzun süreler. Virus vücutta barınabilir. Bu durumda taşıyıcı olunur. Bunun en güzel örnekleri Hepatit C ve HIV’dir. Bunların bazı taşıyıcıları hastalanmasa da çeşitli yollarla virüsü başkalarına bulaştırabilir.  

Virüs mutasyona uğrayabilir mi?

Evet virüsün mutasyon geçirmesi olasılıklar dahilinde. Ancak bunun salgın açısından ne anlama geleceğini söylemek zordur. Mutasyon sonucu insandan insana bulaşma ihtimali artabilir ya da virüse yakalananların yaşadığı bulgular değişebilir.

Dünya Sağlık Örgütü ve diğer sağlık uzmanlarının yakından takip edeceği bir konu da ilerleyen günlerde ve haftalarda virüsün mutasyon geçirip geçirmediği olacak.

Salgın nasıl durdurulabilir?

Hastalarla temas halinde olan kişilerin izlenmesi ve sağlık durumlarının kontrol altında tutulması da uygulanan yöntemler arasındadır.

Salgını önlemek için seyahat sınırlamaları seçeneği de yürürlüğe konmuş durumdadır.

Aşı çalışmaları:

San Diego'daki Inovio adlı laboratuvarda çalışan bilim insanları yeni virüse karşı aşı geliştirebilmek için yeni tür bir teknoloji kullanıyor. Şimdilik adı "INO-4800". İnsanlar üzerinde deneme planlarına yaz başında başlayacaklar. Inovio, insanlar üzerinde yapılacak denemelerin başarılı olması durumunda daha geniş çaplı denemeler yapılabileceğini, "yılsonuna kadar Çin'deki salgında kullanılabileceğini" söylüyor. O zamana kadar salgının sona erip ermeyeceğini tahmin etmek imkânsız. Ama Inovio'nun zamanlaması planlar doğrultusunda ilerlerse şirket, yeni aşının bir salgın durumunda en hızlı geliştirilmiş aşı olacağını söylenmektedir.

Ülkemizde de;  Acıbadem üniversitesinden,  Prof. Dr. Ercüment Ovalı,  Ankara Üniversitesi'nden Prof.Dr.Aykut Özkul ve Erciyes Üniversitesi'nden Prof. Dr. Aykut Özdarendeli, Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü Mikrobiyoloji Referans Laboratuvarları ve Biyolojik Ürünler Dairesi Başkanı Prof. Dr. Selçuk Kılıç'ın da corona  virüs için aşı geliştirme çalışmaları kapsamında, virüsü hücre kültüründe izole etmeyi başardığı bildirerek, çalışmalara başlamıştır.

Hastalık belirtileri

1.Boğazda kaşıntı ve kuruluk.
2. Özellikle sırtta olmak üzere kas ağrıları.
3. Kuru öksürük, nefes darlığı semptomları.
4. Yüksek ateş(37.5 derece üzeri!).
5. Aşırı halsizlik, yorgunluk.
6. Koku ve tat kaybı.

Koronadan korunmada genel öneriler:


1-Vit C, Çinko ve magnezyum ve D vitamini , E vitamini ( e vitaminini fazlaca almayın) alın.

2. 12.00 - 13.00 arası güneş ışığı alın.

3. Düzenli uyuyun 7-8 saat. Yatış saatiniz en geç akşam 12:00 olsun.

4. Günde 1,5 lt su için, Hatta içine her gün kesilmiş limon parçaları atabilirsiniz.

5.Çay içmeyi( özellikle limon ekleyerek)ihmal etmeyin.

6.Ellerinizi en az 30 sn. bol sabunla yıkayın

7.Dışarıya çıktığınızda mutlaka maske takın. Elinizi dezenfekte etmeden yüzünüze ağzınıza burnunuza götürmeyin.

8. Asla kalabalık yerlerde bulunmayın

9. Sigaradan uzak durun

10.Her gün düzenli dişlerinizi fırçalayın

11. Genel hijyen kurallarına uyun

12. Dışarıya çıktığınızda küçük cep tipi el dezenfektan yanınızda olsun.

13. Maske kullanım kurallarına dikkatlice riayet edin. ( Pek çok yerde sosyal medya, web, youtube kanallarında kullanım bilgileri mevcuttur. Dikkatlice bu videoları izleyin)

14. Dışarıda herhangi bir yerde sosyal mesafeyi koruyun. Bu mesafe en az 2 metredir.

15. Market alışverişlerinizde bir kullanımlık eldivenler kullanabilirsiniz.

16. Mümkün olabildiğince evde kalın. Zaruri olmadıkça evden çıkmayın.

17. Bulunduğunuz apartmanda yöneticileri uyarın. Genel apartman temizliği çok önemlidir. Apartman içi zil, asansör butonları, kapı tokmakları risk oluşturur. Ayrıca aynı sorun kapalı alanlar içinde geçerlidir. Eve giresiye kadar maskenizi çıkarmayın. Genel apartman temizliği 1/ 100 oranında sulandırılmış çamaşır suyu ile yapılabilir.

18. Çamaşırları yıkarken genellikle 60 derece üstü yıkanması önerilir. Ancak bazı kaynaklarda 25 derecede çamaşır deterjanının lipit çözücü özelliğine dayanarak yeterli görmektedirler. Buna göre yağ çözücü özelliği olan çamaşır deterjanlarını tercih edin.

19. Bulaşıklar için sıvı likitler yeterlidir. Güçlü yağ çözücü özellik içermeleri nedeni ile virüslerin lipidik ( yağlı ) yapılarını in aktif edebilmektedir.

20. Dışarıdan eve geldiğinizde elbiselerinizi balkon gibi bir yerde 2 gün kadar havalandırın.

21. Dışarıdan aldığınız bozulmayacak paketli gıdalarınızı gene balkonda naylon torbası ile 4-5 gün muhafaza etmeye çalışın. Bozulacak olan gıdaları genellikle vakumlu pakette alınmalıdır. Bu paketler Antiseptik solüsyonla silinebilir.

22. Meyveleri sebzeleri bol suyla yıkayın. Paketli alın mümkünse paketi 3-4 gün bekletin.

23. Stresten uzak durmaya çalışın, evde kendinize uygun meşgale hobiler yaratın. Günde 1 en az 15 dakika basit kültürfizik hareketleri yapın.

24. Beslenmenize dikkat edin bağışıklık sisteminizi güçlü tutun.

Tedavide nasıl bir yol izlenir:

Not:  bu uygulamalar hastane içi uygulamalar ve tedavi prensipleri olup kişilerin kendi başlarına kullanmamaları gereken tedavilerdir. Zira bu tedaviler virüs konusunda bilgiler artıkça güncellenip tedavi şekilleri ve strajiler değişebilmektedir.

Tedavilerde temel prensipler uygulanır. Hastanın bağışıklık sistemi virüsle mücadelesini yenene kadar vücut fonksiyonlarının işler halde tutulması, nefes desteği sağlanır.
1- Bulgular var, teste PCR pozitif,  thorax BT de pnömoni yok Hidroksiklorokin, Osetalmavir, Parol,  C vitamini, çinko, N-Asetilsistein
2-Bulgular var, teste PCR pozitif, thorax BT de pnömoni gözlüyoruz. (Buzlu cam görünümü!):Yukarıdaki tedaviye ek Azitromisin veya doksisiklin grubu antibiyotikler ekleyip antibiyoterapi verilmekte Tabi bu arada 14 gün evde karantina uygulanmakta, sonra testlerde PCR negatifliğinden sonra dışarı çıkabilmektedir.

Ülkemizdeki tedavi stratejileri nedir.

  1. Sosyal izolasyon ve korunma ile bulaş sayısı minimuma indirgenmek isteniyor.
  2. Ülkemizde yatak ve yoğun kapasiteleri yeterlidir. Ancak sistemin yüklenilmeden hastaların bulaş süreleri ne kadar geç olursa, sağlık sistemi o kadar rahat hareket edecektir.
  3. Tedaviler ve tecrübeler her geçen gün değişmekte, zaman ilerledikçe daha iyi mücadele ve tedavi şekilleri ortaya konmaktadır. Ülkemiz bu konuda güçlü, dinamik sağlık kadrosu ve hekimlere sahiptir.
  4. 20 yaş ve 65 yaş evde tutulmakla toplumun % 30-40 evde izole edilmiştir. Genç nüfusun bulaştırıcı özelliği, yaşlı nüfusun ölümler açısından daha kırılgan risk içermeleri nedeni ile % 40 salgın hafifletilmiştir.
  5. Daha çok tanı testi ile daha çok bulaş yakalanma hedeflenerek çokça test uygulanmakta olup günlük olası hastalara uygulanan miktar ülkemizde test 35 bin sınırına gelmiştir.

Ne kadar sürede normal hayata dönülebilir?

Bunun için pek çok tartışma mevcuttur. Şimdiden bir şey söylemek mümkün olmasa da,  Tedbirlere uyulduğunda iyi senaryo ile haziran kötü senaryo ile ağustos aylarına kadar süre öngörülmektedir.

Op.Dr. A. Ahmet Şirin

Not: Yukardaki yazımızın kaynağı Dünya sağlık teşkilatı, Sağlık Bakanlığı öngörüleri, tıbbi, bilimsel derlemeler, Konunun uzmanı kişilerin öngörüleri dahilinde bilgileri ihtiva eden derleme yazısıdır. Bu nedenle ilerleyen dönemler ve günlük veriler resmi kaynaklar baz alınarak takip edilmesi önemlidir